Nghịch lý "có rơm nhưng thiếu công nghệ"
Theo thống kê tại Hội thảo quốc tế "Kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ: Đổi mới, hành động, tác động và cơ hội đầu tư (RiceEco 4Is)" diễn ra mới đây, mỗi năm thế giới phát sinh khoảng 500–600 triệu tấn rơm rạ, trong đó tiểu vùng Mekong chiếm một tỷ trọng đáng kể.
Tuy nhiên, thực tế đáng buồn là tại nhiều quốc gia, nguồn tài nguyên này vẫn chủ yếu bị đốt bỏ hoặc xử lý kém hiệu quả. Hành động này không chỉ gây lãng phí dinh dưỡng đất mà còn dẫn đến ô nhiễm không khí nghiêm trọng, gia tăng phát thải khí nhà kính và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Chia sẻ tại Hội thảo, Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Cao Đức Phát chỉ ra một thực tế: Việt Nam có nguồn rơm rạ rất tốt nhưng chưa khai thác hiệu quả, trong khi các nước như Hàn Quốc lại sở hữu công nghệ trồng nấm tiên tiến,. Ông nhấn mạnh sự bất cập khi Việt Nam có sẵn nguyên liệu nhưng vẫn phải nhập khẩu nấm từ nước ngoài.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, quản lý rơm rạ đã trở thành một "mắt xích" quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp xanh. Các mô hình thực tế đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội của hướng đi này.
PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, Trưởng dự án RiceEco (IRRI), cho biết sau 3 năm triển khai, việc đưa rơm rạ vào kinh tế tuần hoàn đã giúp gia tăng trên 20% giá trị cho chuỗi lúa - rơm và giảm trên 30% phát thải khí nhà kính.
Điển hình tại Hợp tác xã nông nghiệp Tiến Thuận (TP. Cần Thơ) – đơn vị tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao – việc tích hợp chuỗi giá trị rơm rạ đã mang lại kết quả ấn tượng. Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX chia sẻ, so với canh tác truyền thống, mô hình mới giúp nông dân tăng hơn 20% thu nhập, tương đương khoảng 640 USD/ha/năm (với sản xuất 3 vụ/năm).
Phần thu nhập tăng thêm này đến từ việc tận dụng rơm rạ để trồng nấm và sản xuất phân hữu cơ, giúp giảm chi phí đầu vào đồng thời giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường nông thôn.
Cần cú hích về công nghệ và chính sách
Để nhân rộng mô hình này, nguyên Bộ trưởng Cao Đức Phát cho rằng không thể chỉ kêu gọi nông dân và doanh nghiệp tự túc tăng chi phí để bảo vệ môi trường. Cần phải có các giải pháp cụ thể chứng minh hiệu quả kinh tế để tạo sức hấp dẫn tham gia lâu dài.
Ông Phát đặc biệt lưu ý đến tiềm năng của ngành nấm. Hiện tại, việc dùng rơm làm giá thể trồng nấm rơm đã mang lại lợi nhuận 400 – 500 USD mỗi năm. Tuy nhiên, ông đặt vấn đề cần nghiên cứu xem liệu các chế phẩm từ rơm có thể trồng được các loại nấm khác có giá trị kinh tế cao hơn hay không.
"Chúng ta cần phải nghiên cứu đầu tư công nghệ và các giải pháp hiệu quả hơn với lĩnh vực trồng nấm, đặc biệt là các chế phẩm sinh học và sản phẩm giá trị gia tăng cao từ rơm rạ," nguyên Bộ trưởng nhấn mạnh,.
Đồng quan điểm, TS. Shin Jongsoo, Giám đốc khu vực châu Á của IRRI khẳng định khoa học và đổi mới là nền tảng, nhưng để tạo tác động quy mô lớn, cần sự hợp tác chặt chẽ "4 nhà": Chính phủ, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Việc giải quyết bài toán rơm rạ không chỉ dừng lại ở kỹ thuật mà là bước chuyển mình cần thiết để tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng bền vững và phát thải thấp.
