Trước sức ép ngày càng gia tăng từ ô nhiễm và suy thoái môi trường, yêu cầu đặt ra đối với công tác điều tra địa chất tại các khu vực có khoáng sản độc hại không còn dừng ở việc nhận diện tài nguyên, mà phải hướng tới đánh giá đầy đủ rủi ro đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, việc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Thông tư số 73/2025/TT-BNNMT về định mức kinh tế - kỹ thuật cho hoạt động điều tra, đánh giá địa chất môi trường tại các khu vực khoáng sản độc hại được xem là bước đi mang tính nền tảng, góp phần hoàn thiện hành lang kỹ thuật cho lĩnh vực này.
Thông tư 73/2025/TT-BNNMT lần đầu tiên thiết lập một bộ định mức thống nhất, bao quát toàn bộ quy trình điều tra địa chất môi trường ở những khu vực tiềm ẩn nguy cơ phát tán chất độc hại. Phạm vi áp dụng trải dài từ khâu xây dựng đề án, triển khai điều tra địa chất - địa vật lý, lấy mẫu môi trường, khảo sát xã hội học, thành lập bản đồ môi trường cho đến tổng hợp, báo cáo kết quả. Việc chuẩn hóa này tạo cơ sở để các cơ quan quản lý và đơn vị thực hiện có chung một “thước đo” về kỹ thuật, chi phí và tổ chức thực hiện.
Điểm đáng chú ý là bộ định mức được xây dựng trên nền tảng cập nhật hệ thống pháp luật mới, đặc biệt là Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng các nghị định hướng dẫn thi hành. Điều này cho thấy sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy quản lý: từ cách tiếp cận thiên về khai thác, điều tra tài nguyên sang đánh giá rủi ro môi trường một cách toàn diện, coi yếu tố an toàn sinh thái và sức khỏe con người là trọng tâm.
Không chỉ đóng vai trò là công cụ quản lý tài chính - kỹ thuật, Thông tư 73 còn được xem như một “khung chuẩn” nhằm thống nhất phương pháp tiếp cận trong điều tra địa chất môi trường tại các khu vực nhạy cảm. Khi các định mức được lượng hóa cụ thể về nhân lực, thiết bị, vật tư, năng lượng và nhiên liệu, các đề án điều tra sẽ hạn chế được tình trạng triển khai dàn trải, thiếu chiều sâu hoặc chưa phản ánh đúng mức độ phức tạp của từng vùng địa chất.
Một điểm mới mang tính thực tiễn cao là việc đưa các hệ số điều chỉnh vào định mức nhằm phản ánh điều kiện đi lại và thời tiết đặc thù của từng khu vực. Địa hình được phân thành bốn mức, từ thuận lợi đến rất khó khăn, với hệ số tăng dần tương ứng.
Bên cạnh đó, yếu tố khí hậu được tính toán riêng cho từng vùng, đặc biệt là miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên, những khu vực thường xuyên mưa lớn, địa hình chia cắt, gây nhiều trở ngại cho công tác thực địa.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Song Tùng, cán bộ địa chất của Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ, người từng tham gia Dự án “Điều tra, đánh giá và thành lập bộ bản đồ môi trường khoáng sản độc hại trên lãnh thổ Việt Nam (phần đất liền, giai đoạn 1)”, các quy định mới trong Thông tư 73 phản ánh khá sát thực tế công việc.
Thạc sĩ Nguyễn Song Tùng cho biết, nhiều điểm khảo sát nằm ở vùng núi cao, việc tiếp cận đã tiêu tốn cả ngày, chưa kể thời tiết mưa kéo dài khiến tiến độ thường xuyên bị gián đoạn. “Hệ số điều chỉnh giúp ghi nhận đúng hao phí lao động, đồng thời giảm áp lực phải chạy theo khối lượng công việc”, ông Tùng chia sẻ.
Ở góc độ triển khai kỹ thuật, bộ định mức không chỉ dừng lại ở lao động mà còn chi tiết hóa việc sử dụng thiết bị, dụng cụ, vật liệu, năng lượng theo từng loại hình công việc và quy mô diện tích khảo sát. Cách tiếp cận này giúp các đơn vị có căn cứ rõ ràng hơn trong việc lập dự toán, tổ chức thi công thực địa và nghiệm thu sản phẩm.
Kỹ sư Phan Quang Trung, cán bộ Liên đoàn Địa chất Trung Trung Bộ, từng tham gia Dự án “Điều tra, đánh giá hiện trạng môi trường phóng xạ trên các vùng có dị thường phóng xạ khu vực Nam Tây Nguyên và Đông Nam Bộ”, nhận định rằng việc chuẩn hóa định mức sẽ góp phần nâng cao chất lượng dữ liệu đầu vào. Khi khối lượng công việc và thời gian khảo sát được tính toán cụ thể, các nhóm thực địa có điều kiện triển khai công việc kỹ lưỡng hơn, thay vì phải rút ngắn quy trình để chạy tiến độ như trước.
Theo giới chuyên gia, điều tra và đánh giá địa chất môi trường tại các khu vực có khoáng sản độc hại là cơ sở quan trọng để xác định nguy cơ phát tán, đánh giá tác động tới môi trường và sức khỏe cộng đồng, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp. Vì vậy, việc ban hành một bộ định mức riêng không chỉ nhằm quản lý chi phí hiệu quả, mà còn góp phần nâng cao độ tin cậy khoa học của các kết quả điều tra.
Về dài hạn, Thông tư 73/2025/TT-BNNMT được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho cơ quan quản lý nhà nước và các đơn vị điều tra địa chất trong công tác lập kế hoạch, kiểm soát chất lượng và đánh giá hiệu quả đầu tư. Qua đó, góp phần định hướng quản lý khoáng sản độc hại theo hướng chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững.
