Hồng Bình Du: Từ quả ngọt ký ức đến thương hiệu OCOP hữu cơ

Cơ duyên của cây hồng Bình Du

Những năm gần đây, thôn Yên Du (xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh) được nhiều người trong và ngoài tỉnh biết đến bởi nơi đây có loại quả đặc sản hồng Bình Du. Với nhiều hộ dân nơi đây, nguồn gốc của cây hồng giòn Bình Du gắn với những những ký ức mà họ luôn trân trọng, nâng niu và cả sự biết ơn.

Theo những người dân nơi đây, cây hồng ấy bắt đầu từ một cơ duyên lịch sử, thấm đẫm tình người, tình đất. Đây là duyên lành của người nghĩa quân, quả hồng xứ Nghệ và mảnh đất đồi núi

Tương truyền, hồng Bình Du bắt đầu từ gần 140 năm trước, khi ông Nguyễn Văn Quán, tên thường gọi là cố Quán (người Nghệ An), một người đã tham gia nghĩa quân của cụ Phan Đình Phùng. Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của phong trào Cần Vương, Cụ Quán không chỉ cầm vũ khí mà còn đóng vai trò là một thầy lang tận tâm, dùng kiến thức y học của mình để cắt thuốc, chữa trị vết thương và chăm sóc sức khỏe cho các nghĩa quân. Khi phong trào tan rã, Cụ Quán đã mang theo một cây hồng giống, xuất xứ từ vùng đất Nghệ An như một kỷ vật, một lời thề son sắt về tinh thần bất khuất.

Cụ đến vùng đất Bình Du, nay là thôn Yên Du (xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh) để trồng. Khác với những triền đất bằng phẳng quen thuộc, nơi đây là vùng đất đồi núi, với các loại đất vàng trên sét, đất vàng nhạt trên cát, đất mùn vàng đỏ trên đá Macmaaxit... Nhưng chính mảnh đất tưởng chừng khô cằn này, cùng với khí hậu, nguồn nước và độ cao lý tưởng lại là nơi lý tưởng để cây hồng bén rễ và phát triển. Điều kiện tự nhiên đã tạo ra một môi trường hoàn hảo, để cây hồng mà cố Quán mang đến phát triển tươi tốt và quả của nó mang một hương vị đặc trưng, không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác.

Từ cây giống duy nhất ấy, qua thời gian, những cây con mọc lên từ rễ mẹ đã sinh sôi, phát triển tạo thành những vườn hồng rộng lớn. Đến nay, toàn thôn Yên Du có khoảng 45 ha diện tích trồng hồng, với khoảng 14.000 gốc.

Bà Nguyễn Thị Khương được biết đến là có gốc hồng cổ thụ của cố Quán hơn 100 năm tuổi. Trải qua 3 thế hệ cùng với những biến cố của thời gian nhưng cây hồng vẫn tồn tại đến nay. Cây vẫn đứng vững, mỗi mùa vẫn cho thu hoạch trên 1 tạ quả. Là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của loài cây này.

Bên gốc hồng cổ thụ của gia đình, bà Khương cho biết: Thời cha tôi đã có gốc hồng này rồi. Nghe cha tôi kể lại, gốc hồng này có từ thời ông nội của chúng tôi và nó còn tồn tại cho đến bây giờ. Hằng năm cây vẫn cho quả và “đẻ” ra rất nhiều cây con. Hằng năm ngoài việc bán quả, gia đình tôi còn có thêm một khoản thu nhập từ việc bán cây giống.

Ngày càng khẳng định giá trị kinh tế

Ban đầu, hồng được trồng với mục đích tạo bóng mát và làm cây ăn quả trong vườn, không được nhiều người chú ý bởi nó không mang lại lợi ích kinh tế. Theo thời gian, họ nhận ra rằng, cây càng lâu năm, năng suất càng lớn, có cây cho tới 4 tạ quả mỗi mùa. Hồng Bình Du ngày càng được nhiều thực khách tìm mua để làm quà, thưởng thức. Hiện nay, giá bán tại vườn từ 35 - 40 nghìn đồng/kg, nhưng vẫn không đủ nguồn cung để đáp ứng cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Quả hồng thu hoạch đến đâu, tiêu thụ hết đến đó, cho thấy sức hút mạnh mẽ của loại quả đặc sản này.

Những năm gần đây, hồng giòn Yên Du được mùa, được giá, người trồng hồng rất phấn khởi để chăm sóc và mở rộng diện tích trồng hồng.

Đặc biệt, năm 2021, hồng Yên Du được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, đây là niềm tự hào lớn giúp người trồng hồng nơi đây quyết tâm phát triển loại cây này bền vững, đem lại những sản phẩm đảm bảo an toàn, chất lượng đến người tiêu dùng.

Quả hồng không hạt nên không thể ươm giống. Phương pháp chiết hay ghép cành cũng kém hiệu quả. Họ dùng cách xắn rễ để cây con mọc lên từ rễ mẹ, sau đó đưa đi trồng. Chính phương pháp này đã giúp giữ được trọn vẹn đặc trưng của cây hồng mẹ, đảm bảo giống cây không bị thoái hóa theo thời gian. Cây con sau một năm đạt chiều cao khoảng 1,6m là thời điểm thích hợp để trồng. Cây nếu chăm sóc tốt, thì 3 - 4 năm cây hồng bắt đầu cho quả bói, 5 - 6 năm sau cho thu hoạch cao. Một điều đặc biệt nữa là toàn bộ quá trình chăm sóc hay thu hoạch không sử dụng bất kỳ loại hóa chất nào, để trái hồng giữ trọn vẹn sự tinh khiết, tự nhiên.

Vào tháng 8 đến tháng 10 hằng năm, khi hồng đến độ thu hoạch, cả triền đồi Yên Du như được khoác lên mình một chiếc áo cam rực rỡ. Những trái hồng căng tròn, thon dài, không có hạt, được hái xuống và trải qua một quy trình ngâm ủ giản dị để loại bỏ vị chát. Sau khi ngâm trong nước sạch 2 ngày 2 đêm, rồi vớt ra để ráo nước 1 ngày, quả hồng trở nên giòn tan, ngọt thanh và có một hương vị đặc trưng không thể trộn lẫn với quả hồng ở bất cứ nơi đâu.

Hồng Yên Du không chỉ là một đặc sản kinh tế, mà còn là một phần bản sắc văn hóa ở địa phương. Từ một loại cây ở nơi khác, nay cây hồng Bình Du được người dân Yên Du gìn giữ, bảo tồn và phát triển. Với người trồng hồng tại Yên Du, hồng mang vị ngọt của văn hóa và ký ức. Kết nối quá khứ và tương lai.

Ông Phạm Ngọc Tạo - Chủ tịch UBND xã Mai Hoa thông tin: Những năm gần đây, hồng giòn Bình Du được người tiêu dùng ưa chuộng tìm mua để thưởng thức. Người dân Yên Du cũng như chính quyền địa phương đang nỗ lực để phát triển, nâng tầm thương hiệu quả hồng. Người dân đang từng bước chuẩn hóa quy trình canh tác, từ trồng trọt đến thu hoạch để đảm bảo chất lượng cho từng quả hồng. Việc thành lập hợp tác xã sẽ giúp bà con liên kết, mở rộng diện tích trồng và cùng nhau xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường tiêu thụ. Địa phương đã mở các tour du lịch để du khách trong và ngoài địa phương tham quan, trải nghiệm. Cũng từ đây, câu chuyện về cố Quán và những gốc hồng trăm tuổi sẽ được kể lại để người dân và du khách biết và nhớ về nguồn gốc của loại quả này.

Để giúp bà con xây dựng thương hiệu hồng giòn Yên Du, tìm kiếm thị trường tiệu thụ ổn định, năm 2021, chính quyền địa phương đã thành lập Tổ hợp tác hồng Bình Du nhằm liên kết tất cả các hộ trồng hồng trên địa bàn. Họ cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm, mở rộng sản xuất và xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm của địa phương. Nhờ thực hiện quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch sản phẩm sạch, đến năm 2023 sản phẩm hồng giòn Yên Du được công nhận đạt tiêu chuẩn hữu cơ. Từ đây, khẳng định mạnh mẽ về giá trị của hồng Bình Du trên thị trường.

Hồng giòn Bình Du là biểu tượng của sự bền bỉ, của lòng kiên nhẫn và của khát vọng gìn giữ những giá trị truyền thống. Nó đã trở thành niềm tự hào của cả một vùng đất, một cái tên ngọt lành khi người ta nhắc đến Yên Du./.