Xu hướng thương mại điện tử xuyên biên giới và thực tiễn tại Việt Nam

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành xu hướng tất yếu, góp phần thay đổi cấu trúc thương mại quốc tế và phương thức kinh doanh truyền thống. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, nền tảng số và hạ tầng logistics đã tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp tiếp cận khách hàng trên phạm vi toàn cầu một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn. Đặc biệt, sau đại dịch Covid-19, hành vi tiêu dùng trực tuyến gia tăng mạnh mẽ, mở ra cơ hội lớn cho hoạt động xuất khẩu trực tuyến, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa. 

Tại Việt Nam, thương mại điện tử xuyên biên giới tăng lên rõ rệt, các nền tảng quốc tế như: Amazon, Al-ibaba và Shopee Global đã hộ trợ mạnh mẽ trong việc phát triển thị trường thương mại này. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức về công nghệ, hậu cần, thanh toán và năng lực cạnh tranh. Chính vì vậy, việc nghiên cứu thực trạng, cơ hội và rào cản của thương mại điện tử xuyên biên giới là cần thiết. Bài viết làm rõ vấn đề lý luận và cho thấy hiện trạng thương mại điện tử xuyên biên giới của Việt Nam.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tài liệu thứ cấp và số liệu của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhằm phân tích cơ sở lý luận về thương mại điện tử xuyên biên giới và thực trạng thương mại điện tử xuyên biên giới của Việt Nam.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Cơ sở lý luận về thương mại điện tử xuyên biên giới

3.1.1. Khái niệm thương mại điện tử xuyên biên giới

Thương mại điện tử là lĩnh vực phát triển nhanh nhất trong nền kinh tế toàn cầu, giúp rút ngắn khoảng cách giữa người mua và người bán. Khi các giao dịch và giao dịch trực tuyến được thực hiện ở các khu vực hoặc quốc gia khác nhau bằng cách sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), nó được gọi là thương mại điện tử xuyên biên giới (CBE) (Wang, 2014; Accenture, 2012).Thương mại điện tử xuyên biên giới là hình thức mua – bán của một doanh nghiệp (hoặc người) ở quốc gia này và doanh nghiệp (hoặc người) ở quốc gia khác. Khách hàng tìm kiếm, tra cứu thông tin về sản phẩm, doanh nghiệp thông qua trang Thương mại điện tử và qua Internet, sau đó tiến hành đặt hàng và thanh toán đơn hàng, (Trần Thị Thu Phương, 2022).

3.1.2. Lợi ích của Thương mại điện tử xuyên biên giới

Chúng ta thấy rằng Amazon, Google, Facebook là các gã khổng lồ đang chiếm ưu thế trong việc tiếp cận người tiêu dùng và người bán hàng có thể tiếp cận người tiêu dùng thông qua thương mại điện tử quốc tế. Thương mại điện tử xuyên biên giới có những cơ hội đối với doanh nghiệp khi tham gia:

Thứ nhất, người tiêu dùng mở rộng trên phạm vi toàn cầu. Các doanh nghiệp dễ dàng vươn ra ngoài thị trường nội địa để tham gia vào nền kinh tế toàn cầu. Thông qua điện tử xuyên biên giới các doanh nghiệp kết nối phạm vì khách hàng ngày càng rộng và nhiều hơn bằng cách vượt qua rào cản địa lý, từ đó làm cơ sở để tăng doanh thu gấp nhiều lần.

Thứ hai, lợi thế cạnh tranh. Khi tham gia thương mại điện tử xuyên biên giới các doanh nghiệp sẽ hoạt động ở nhiều quốc gia. Điều này giúp doanh nghiệp tận dụng lợi thế và quy mô, cho phép họ mua hàng với số lượng lớn và mặc cả với nhà cung cấp với giá thấp hơn, từ đó giúp giảm chi phí và cho phép doanh nghiệp cung cấp hàng hóa với mức giá cạnh trạnh.

Thứ ba, nhu cầu ổn định quanh năm. Khi thâm nhập thị trường nhiều khu vực và vào các thời điểm khác nhau giúp doanh nghiệp hạn chế việc khan hiếm hàng hóa theo mùa, (Janvi Budhwar, 2024).

3.1.3. Những rào cản khi thực hiện thương mại điện tử xuyên biên giới

Bên cạnh những lợi ích, thương mại điện tử xuyên biên giới gặp phải những rào cản khi thực hiện: Một là, văn hóa và người tiêu dùng, hàng hóa xuyên biên giới gặp phải sự khác biệt về văn hóa, đặc biệt là ngôn ngữ. 

Điều này có thể làm thay đổi phân phối hàng hóa trên thị trường đó và cản trở việc tiêu dùng của khách hàng là người nước ngoài. Thêm vào đó, là hành vi của người tiêu dùng khác nhau tùy thuộc vào quốc gia về sở thích, phương thức giao hàng và thanh toán trực tuyến. Đồng thời, uy tín nhà cung cấp được chứng minh là yếu tố quan trọng trong quá trình ra quyết định của người tiêu dùng.

Hai là, tiếp thị, việc tìm kiếm thông tin hoạt động thị trường nước ngoài thường gặp khó khăn. Đối với thương hiệu chưa được biết đến trên thị trường mục tiêu, chi phí nhận biết về thương hiệu thường cao. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp luôn mở rộng hoạt động ra nước ngoài, gây ra mối đe dọa cho doanh nghiệp thương mại điện tử trong nước.

Ba là, sản phẩm, việc người tiêu dùng chưa thực sự tin tưởng vào người bán hàng xuyên biên giới cũng là một thách thức.

Bốn là, luật pháp và thể chế, mỗi một quốc gia có những hạn chế về luật pháp và thể chế như: quyền dữ liệu và chính sách hoàn trả. Bên cạnh đó, người tiêu dùng lựa chọn mua hàng còn cân nhắc đến thuế quan và tính đến tổng chi phí.

Năm là, thanh toán, để mua hàng trực tuyến trở lên hấp dẫn hơn đối với người tiêu dùng, các nhà bán lẻ phải nắm rõ được ưu đãi thanh toán địa phương. Sự lo lắng của khách hàng về việc sử dụng dữ liệu thanh toán bị sử dụng sai mục đích và lộ lọt thông tin cá nhân là vấn đề đáng được quan tâm.

Sáu là, logistics, hệ thống hải quan lạc hậu và thủ tục thông quan phức tạp là vấn đề chung của tất cả các hoạt động thương mại quốc tế. Chi phí phát sinh thêm có thể khiến hoạt động của các nhà bán lẻ điện tử nhỏ trở nên bất khả thi.

3.2. Tình hình tham gia thương mại điện tử toàn cầu

Biểu dữ liệu cho thấy mức độ tham số của người dùng Internet toàn cầu vào các hoạt động liên quan đến thương mại điện tử hàng tuần đang ở mức khá cao, phản ánh xu hướng tiêu dùng số ngày càng phổ biến. 

Cụ thể, tỷ lệ người dùng Internet có mua hàng hóa hoặc dịch vụ trực tuyến đạt mức nổi bật 57,6%, chứng tỏ mua sắm trực tuyến đã trở thành hành vi tiêu dùng thường xuyên hơn một nửa người dùng. Điều này khẳng định thương mại điện tử đang giữ vai trò trung tâm trong hoạt động mua sắm toàn cầu, đồng thời có thể thực hiện chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình truyền thống sang kỹ thuật số. Bên cạnh đó, 23,5%người dùng sử dụng dịch vụ so sánh giá trực tuyến mỗi tuần, phản ánh xu hướng tiêu dùng thông minh và cạnh tranh khốc liệt giữa các nền tảng thương mại điện tử. 

Tỷ lệ người dùng tham gia mua hàng đã qua sử dụng đạt 14,2%, có thể thấy sự phát triển của thị trường đồ cũ và xu hướng tiêu dùng tiết kiệm. Ngoài ra, 18,4% người dùng Internet sử dụng dịch vụ “mua ngay trả sau”, với mô hình này người tiêu chấp nhận tiêu dùng trực tuyến nhiều hơn thông qua việc hỗ trợ người tiêu dùng tăng khả năng chi tiêu trực tuyến. 

Nhìn chung, số liệu là một chứng minh cho thấy sự đa dạng và gia tăng trong các hình thức mua sắm trực tuyến, đồng thời mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp trong công việc tối ưu trải nghiệm khách hàng, phát triển mô hình kinh doanh và mở rộng thị trường.

Số liệu biểu 2 về tỷ lệ người dùng Internet mua sắm trực tuyến hàng tuần cho thấy tiềm năng lớn để phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới trong khu vực và toàn cầu. Việc nhiều quốc gia châu Á – Thái Bình Dương như: Thái Lan, Hàn Quốc, Indonesia, Ấn Độ, Trung Quốc và Việt Nam đều có tỷ lệ mua sắm trực tuyến cao vượt qua mức trung bình trên thế giới. Đây là một tín hiệu minh chứng rằng khu vực này đang trở thành trung tâm hoạt động của kinh tế số và tiêu dùng trực tuyến. 

Sự đa dạng của TMĐT trong khu vực tạo nền tảng quan trọng để doanh nghiệp mở rộng hoạt động bán hàng ra thị trường nước ngoài, tận dụng lợi thế dân số trẻ, mức độ sử dụng Internet cao, hệ thống thanh toán số phát triển và thói quen mua sắm tiện ích trên sàn thương mại điện tử.

Ở Việt Nam, người dùng mua sắm trực tuyến hàng tuần chiếm tỷ lệ 60,7%, cao hơn mức trung bình toàn cầu khẳng định nhu cầu thị trường nội địa, đồng thời mở ra cơ hội cung cấp sản phẩm xuất khẩu hàng hóa qua kênh TMĐT. 

Các doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng xu hướng này để mở rộng tiếp cận người tiêu dùng quốc tế thông qua nền tảng như: Amazon, Alibaba, Shopee Global hoặc TikTok, đặc biệt đối với các sản phẩm có lợi thế như hàng tiêu dùng, nông sản chế biến, thời trang và thủ công mỹ nghệ. Tuy nhiên, để cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế, doanh nghiệp cần chú ý tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất – đóng gói –vận chuyển. Đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế, tối ưu năng lực hậu cần xuyên biên giới và ứng dụng công nghệ trong quản lý đơn hàng, thanh toán, tiếp thị số. 

Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu quốc tế và nghiên cứu hành vi tiêu dùng của từng thị trường mục tiêu sẽ là yếu tố quyết định giúp doanh nghiệp tận dụng tối đa hiệu quả TMĐT xuyên biên giới.

3.3. Thương mại điện tử xuyên biên giới của Việt Nam

Thương mại điện tử xuyên biên giới của Việt Nam tăng trưởng mạnh, đặc biệt ở mô hình B2C. Năm 2022, xuất khẩu trực tuyến B2C đạt khoảng 3,5 tỷ USD. Tính đến tháng 8/2023, hơn 17 triệu sản phẩm Việt Nam được bán trên Amazon, kim ngạch tăng 50% và số doanh nghiệp tham gia tăng 40%.

Biểu 3 cho thấy quy mô thương mại điện tử xuyên biên giới dưới hình thức B2C của Việt Nam năm 2024 đạt giá trị tổng kim ngạch xuất khẩu – nhập khẩu trực tuyến hàng hóa là 4,1 tỷ USD. Trong đó, giá trị xuất khẩu trực tuyến của Việt Nam đạt khoảng 1,7 tỷ USD. 

Điều này cho thấy tiềm năng của doanh nghiệp trong việc đưa sản phẩm trực tiếp đến người tiêu dùng quốc tế thông qua nền tảng số. 

Đây là tín hiệu khả quan, phản ánh sự dịch chuyển mạnh mẽ từ phương thức thương mại truyền thống sang thương mại điện tử, tận dụng ưu thế của các sàn thương mại điện tử quốc tế như: Amazon, Alibaba, Shopee Global và TikTok Shop.

Ngược lại, kim ngạch nhập khẩu trực tuyến của người tiêu dùng Việt Nam đạt khoảng 2,4 tỷ USD. Điều này phản ánh rằng thị trường nội địa có nhu cầu cao đối với hàng hóa nước ngoài. Đây là minh chứng về tâm lý ưa thích các sản phẩm quốc tế, cũng như sự mở rộng và đa dạng nguồn cung cấp hàng hóa xuyên biên giới trong nước. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu (2,4 tỷ USD nhập khẩu so với 1,7 tỷ USD xuất khẩu) cho thấy rằng doanh

Nhìn chung, quy mô thương mại điện tử xuyên biên giới B2C của Việt Nam năm 2024 tạo nên nền tảng tăng trưởng vững chắc cùng với tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong những năm tới. Để tận dụng cơ hội này, doanh nghiệp Việt Nam cần tiếp tục đầu tư vào thương hiệu, nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm, tối ưu quy trình logistics quốc tế, ứng dụng công nghệ, đồng thời khai thác hiệu quả các chính sách hỗ trợ của Chính phủ và nền tảng TMĐT toàn cầu. Đây sẽ là tiền đề quan trọng giúp Việt Nam mở rộng vị trí  trên thị trường thương mại điện tử quốc tế .

4. Kết luận

Như vậy, thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành động lực quan trọng trong xuất khẩu và hội nhập kinh tế số của Việt Nam. Số liệu về tăng trưởng B2C của doanh nghiệp Việt Nam đã từng bước khẳng định năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế thông qua số nền tảng số. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu phản ánh rằng Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh nội địa. Do đó, yêu cầu đặt ra phải tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái thương mại điện tử xuyên biên giới, từ hậu cần, thanh toán, công nghệ đến tiêu chuẩn hóa sản phẩm. Đồng thời, doanh nghiệp cần chú ý chiến lược xây dựng thương hiệu và nghiên cứu thị trường. Với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nền tảng thương mại điện tử toàn cầu, Việt Nam có tiềm năng tăng mạnh mẽ trong chuỗi giá trị số toàn cầu. Qua đó, thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ đóng góp ngày càng lớn trong phát triển kinh tế.

Tài liệu tham khảo

• Accenture, (2012)European Cross-border E-com-merce: The Challenge of Achieving Profitable Growth, Dublin: AccenturePublications.
• Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (2023). Thương mại điện tử Việt Nam 2023. Bộ Công thương, Hà Nội.
• Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (2025). Việt Nam – Thương mại điện tử xuyên biên giới 2024. Bộ Công thương, Hà Nội.
• Feng Ding, Jiazhen Huo & Juliana Kucht Campos (2017). The development of cross border E-com-merce. Advances in Economics, Business and Man-agement Research (AEBMR), volume 37. International Conference on Transformations and In-novations in Management (ICTIM-17).
• Ngô Mai Hương (2022). Thương mại điện tử xuyên biên giới – Cánh tay nối dài cho thương mại truyền thống. Truy cập tại: https://vioit.org.vn/vn/tin-hoat-dong-nganh/thuong-mai-dien-tu-xuyen-bien-gioi---canh-tay-noi-dai-cho-thuong-mai-truyen-thong-4865 .4056.html
• Janvi Budhwar (2024). Cros border E-commerce: Analyze changlleges and opportunities for businesses engaging in cross-border ecommerce operations. In-dian Journal of Integrated Research in Law Volume IV Issue I | ISSN: 2583-0538
• Wang, J.(2014) “Opportunities and Challenges of International e-Commerce in the Pilot Areas of China”, International Journal of Marketing Studies, vol. 6, no.6, pp.141–149.