Nghiên cứu thu chi tài chính tại Bệnh viện ung bướu Bắc Ninh

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh thực hiện cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định số 60/2021/NĐ-CP của Chính phủ về quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập, Bệnh viện Ung bướu tỉnh Bắc Ninh đã được Ủy ban nhân dân tỉnh giao tự chủ 100% chi thường xuyên theo Quyết định số 1327/QĐ-UBND ngày 29/11/2021. Yêu cầu đặt ra đối với bệnh viện Ưng bướu Bắc Ninhlà sự cần thiết nâng cao năng lực quản trị tài chính trong bối cảnh bệnh viện phải tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, đồng thời vẫn phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng khám chữa bệnh và giữ vững nguyên tắc công bằng, nhân văn trong chăm sóc sức khỏe nhân dân. Thu tài chính là một phần tài chính khá quan trong của bệnh viện. Bài viết nghiên cứu cho thấy thực trạng tình hình thu tài chính tại Bệnh viện Ung bướu tỉnh Bắc Nình, từ đó, đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả thu tại chính của Bênh viện

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng Bộ số liệu thứ cấp tại bênh viên ung bướu tỉnh Bắc Giang và phương pháp thống kê mô tả nhằm phân tích thực trạng tình hình thu tài chính tại Bệnh viện Ung bướu tỉnh Bắc Nình, từ đó, đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả thu tại chính của Bênh viện.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

3.1. Thực trạng thu tài chính tại Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh

3.1.1. Thu từ ngân sách nhà nước (NSNN) cấp

Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh đã và đang tăng cường thực hiện tự chủ tài chính không chỉ thể hiện tự chủ trong nguồn thu (thu sự nghiệp y tế) mà còn được biểu hiện ở sự thay đổi kinh phí NSNN cấp cho Bệnh viện hàng năm. Kinh phí NSNN cấp cho Bệnh viện căn cứ vào tình hình thực hiện dự toán trong năm và nhiệm vụ Nhà nước giao cho Bệnh viện. Kinh phí NSNN cấp cho Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh chủ yếu để chi cho hoạt động không thường xuyên như: Hỗ trợ mua sắm, sửa chữa lớn; kinh phí thực hiện các dự án theo quyết định của cấp có thẩm quyền; kinh phí các chương trình mục tiêu quốc gia… 

Bảng 1. Tình hình nguồn thu từ NSNN cấp cho Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh giai đoạn 2022-2024

                                             Nguồn: Báo cáo quyết toán các năm 2022,2023,2024

Bảng số liệu phản ánh rằng nguồn thu từ NSNN cấp cho Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh giai đoạn 2022–2024 có sự biến động lớn, phản ánh vai trò hỗ trợ có chọn lọc của Nhà nước trong bối cảnh đơn vị thực hiện tự chủ. Trong cả ba năm, Bệnh viện không nhận kinh phí nhiệm vụ thường xuyên, khẳng định đã tự chủ chi thường xuyên. Năm 2022, tổng kinh phí NSNN cấp đạt 22.320 triệu đồng, trong đó 85,47% là kinh phí nhiệm vụ không thường xuyên và 14,53% cho hoạt động khác. Sang năm 2023, tổng kinh phí giảm mạnh còn 14.058 triệu đồng (bằng 62,98% so với 2022), trong đó nhiệm vụ không thường xuyên chiếm 81,92%, còn hoạt động khác giảm xuống 2.542 triệu đồng. Đến năm 2024, tổng kinh phí tăng trở lại 16.417 triệu đồng (tăng 16,79% so với 2023), nhưng toàn bộ phân bổ cho nhiệm vụ không thường xuyên (100%), không còn khoản chi cho hoạt động khác.

Bình quân giai đoạn cho thấy tổng kinh phí NSNN cấp đạt 85,76% (giảm 14,24%). Trong đó, ngân sách nhà nước chú trọng đến nguồn cho nhiệm vụ không thường xuyên. Mặc dù năm 2023 so với năm 2022 chỉ chiếm 60,37% nhưng năm 2024 so với năm 2023 nguồn kinh phí này tăng 142,56% nên bình quân cả giai đoạn tăng trưởng 92,77%. Số liệu cũng cho thấy nhà nước không đầu tư cho hoạt động khác (nguồn kinh phí cho hoạt động này bằng 0). Điều này cho thấy Nhà nước tập trung ưu tiên vốn cho các dự án, nhiệm vụ đặc thù có tính chiến lược, thay vì hỗ trợ dàn trải.

3.1.2. Thu từ sự nghiệp

Ngoài nguồn thu từ NSNN cấp thì Bệnh viện còn có một nguồn thu khác được gọi là nguồn thu sự nghiệp. Bệnh viện là cơ sở khám chữa bệnh, cung cấp dịch vụ y tế công cho xã hội do đó nguồn thu sự nghiệp sẽ bao gồm thu phí dịch vụ y tế và thu khác. Nguồn thu từ dịch vụ ý tế gồm: thu từ người bệnh và thu từ BHYT. Theo số liệu thống kê, nguồn thu sự nghiệp y tế của Bệnh viện tăng đều qua các năm, quy mô nguồn này là khá lớn. Trong giai đoạn 2022–2024, tổng thu sự nghiệp của Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh tăng trưởng ổn định, bình quân mỗi năm đạt 124,23%. Năm 2022 tổng thu đạt 115.028 triệu đồng; năm 2023 tăng mạnh lên 160.497 triệu đồng (tăng 39,53% so với 2022), năm 2024 tiếp tục đạt 177.525 triệu đồng (tăng 10,61% so với 2023).

Xét cơ cấu, thu phí dịch vụ y tế luôn chiếm tỷ trọng lớn và tăng dần qua các năm. Năm 2022 đạt 84,33%, năm 2023 đạt 87,11%và năm 2024 đạt91,98%, bình quân mỗi năm trong giai đoạn 2022 – 2024 đạt 129,75%. Ngược lại, thu dịch vụ khác giảm liên tục từ 15,67% xuống 8,02%, chỉ đạt bình quân  năm là88,86%.

Nguồn thu từ người bệnh (viện phí) không chỉ là một phần quan trọng trong cơ cấu tài chính của Bệnh viện mà còn được đảm bảo tính minh bạch, đúng quy định, tạo cơ sở cho việc quản lý hiệu quả và góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ y tế phục vụ nhân dân. Nguồn thu từ người bệnh (viện phí) tại Bệnh viện được công khai minh bạch thông qua việc niêm yết giá dịch vụ y tế tại Khoa Khám bệnh, khu vực đón tiếp, nơi thanh toán viện phí cũng như trên Website chính thức của đơn vị. Việc thu phí này được triển khai nghiêm túc theo các quy định pháp luật hiện hành.

Cụ thể, Bệnh viện thực hiện theo các nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh Bắc Giang như Nghị quyết số 07/2012, Nghị quyết số 08/2014 sửa đổi, bổ sung và Nghị quyết số 18/2017 về quy định mức thu giá dịch vụ khám, chữa bệnh trên địa bàn. Đồng thời, các quy định của Bộ Y tế và Bộ Tài chính cũng được áp dụng chặt chẽ, gồm Thông tư số 37/2015, Thông tư số 15/2018, Thông tư số 39/2018 và Thông tư số 13/2019, quy định thống nhất giá dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh BHYT giữa các bệnh viện cùng hạng trên toàn quốc. Nguồn thu từ dịch vụ y tế bào gồm: nguồn thu từ người bệnh và thu từ cơ quan BHXH. Kết quả thực hiện cho thấy trong nhóm thu phí dịch vụ y tế, nguồn thu từ người bệnh trực tiếp vẫn tăng về giá trị (từ 29.462 triệu đồng năm 2022 lên 32.229 triệu đồng năm 2024) nhưng tỷ trọng giảm dần (từ 30,37% giảm xuống 19,74%), bình quân  mỗi năm đạt 104,59%. 

Thanh toán chi phí KCB giữa Quỹ BHYT và Bệnh viện Ung bướu Bắc Giang được thực hiện theo hợp đồng KCB BHYT, hiện áp dụng hình thức thanh toán theo giá dịch vụ, tức là chi phí được tính dựa trên giá dịch vụ do cơ quan có thẩm quyền ban hành cùng với thuốc, vật tư, máu và chế phẩm máu sử dụng cho người bệnh. BHXH tỉnh thực hiện tạm ứng 80% chi phí sau khi nhận báo cáo quyết toán quý và tiến hành giám định, quyết toán theo quy định.

Tuy nhiên, việc giao dự toán chi BHYT từ năm 2018 chưa phản ánh đúng thực tế nhu cầu điều trị tại bệnh viện chuyên khoa, dẫn đến tình trạng vượt quỹ, vượt trần ngày càng lớn (năm 2017 vượt hơn 119 triệu đồng, năm 2018 vượt gần 14 tỷ đồng). Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ số lượng bệnh nhân tăng nhanh, đặc thù bệnh phức tạp, thời gian điều trị dài và chi phí cao, trong khi dự toán chi không tăng tương ứng.

Trong cơ cấu thu phí dịch vụ y tế, nguồn thu từ BHXH chiếm tỷ trọng lớn nhất và tiếp tục tăng từ 78,13% năm 2023 lên 80,26% năm 2024; ngược lại, tỷ trọng thu trực tiếp từ người bệnh có xu hướng giảm từ 21,87% xuống 19,74%. Điều này cho thấy Bệnh viện đang phục vụ hiệu quả đối tượng có thẻ BHYT, đồng thời phản ánh sự phụ thuộc ngày càng lớn vào Quỹ BHYT trong đảm bảo nguồn thu. Xét cả giai đoạn 2022 – 2024 cũng cho thấy nguồn thu từ cơ quan BHXH tăng nhanh cả về quy mô và tỷ trọng (67.538 triệu đồng lên 131.061 triệu đồng (tương ứng tăng từ 69,63% lên 80,26%), bình quân đạt 139,30%.

Bảng 2. Tổng hợp thu sự nghiệp của Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh 

Nguồn: Báo cáo quyết toán các năm 2022,2023,2024

Việc mở rộng tăng cường khai thác nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp là một trong những chiến lược đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao tính tự chủ về tài chính và đảm bảo sự bền vững về nguồn tài chính của Bệnh viện. Bên cạnh nguồn thu phí dịch vụ y tế, Bệnh viện còn chủ động khai thác một số nguồn từ các nguồn hoạt động dịch vụ như:

(1) Thu dịch vụ quầy thuốc,

(2)  Dịch vụ nhỏ lẻ như cho thuê địa điểm căng tin tạp hóa, cho thuê bãi trông xe, bãi đỗ xe taxi… và một số dịch vụ khác. Bệnh viện tổ chức thu phí dựa trên hợp đồng được ký kết giữa hai bên sau khi được thống nhất thông qua.

(3) Các hoạt động dịch vụ thuộc Đề án xã hội hóa các hoạt động y tế, dịch vụ khám chữa bệnh theo yêu cầu tại Bệnh viện Ung bướu tỉnh Bắc Giang: Thực hiện thu theo đúng giá được xây dựng trong đề án, sau khi Đề án được UBND tỉnh phê duyệt.

(4) Các nguồn viện trợ, tài trợ khác theo quy định của Pháp luật.

Các nguồn thu sự nghiệp khác này sẽ tạo điều kiện cho Bệnh viện mở rộng đầu tư trang thiết bị, nâng cấp cơ sở vật chất và cải thiện thu nhập cho cán bộ viên chức trong Bệnh viện. 

Đáng chú ý trong Bảng 2, khoản thu từ dịch vụ khác cũng đóng vai trò đặc biệt trong cơ cấu nguồn thu của Bệnh viện. Năm 2022, giá trị thu từ dịch vụ khác đạt 18.028 triệu đồng, chiếm 15,67% tổng thu. Tuy nhiên, khi hoạt động chuyên môn đi vào ổn định, tỷ trọng nguồn thu này giảm dần, chỉ còn 12,89% (20.687 triệu đồng) năm 2023 và 8,02% (14.235 triệu đồng) năm 2024. Mặc dù tỷ trọng có xu hướng giảm, song đây vẫn là nguồn thu có ý nghĩa quan trọng, phản ánh nỗ lực của Bệnh viện trong việc chủ động khai thác các hoạt động bổ trợ như phí trông giữ xe, doanh thu từ nhà thuốc, dịch vụ xã hội hóa theo yêu cầu, cũng như các dịch vụ hỗ trợ khác (nhà ăn, căng tin, siêu thị). Nhờ đó, Bệnh viện đã từng bước đa dạng hóa nguồn lực tài chính, góp phần đảm bảo tính bền vững trong dài hạn.

Tóm lại, nguồn thu sự nghiệp tăng trưởng bền vững, với xu hướng phụ thuộc ngày càng lớn vào thanh toán BHYT. Điều này vừa giảm gánh nặng trực tiếp cho người bệnh, vừa đảm bảo phù hợp với mục tiêu mở rộng bao phủ BHYT toàn dân. Mặc dù nguồn thu từ NSNN cấp có xu hướng giảm nhưng do sự tăng lên mạnh mẽ của số thu từ nguồn thu sự nghiệp xuất phát từ việc đổi mới trong các chính sách của Nhà nước. Cụ thể, chính sách quy định về vấn đề quản lý tài chính trong điều kiện tự chủ tại các đơn vị sự nghiệp nói chung và đơn vị sự nghiệp y tế nói riêng.

3.1.3. Thu từ viện trợ, tài trợ, quà biếu, tặng 

Nguồn viện trợ là nguồn tài chính không liên tục, không chủ động. Nguồn viện trợ được hình thành thông qua quan hệ hợp tác quốc tế của bệnh viện, các tổ chức quốc tế có thể viện trợ bằng tiền hoặc hiện vật. Tuy nhiên, bệnh viện chưa tiếp nhận được nguồn kinh phí này, hay nói đúng hơn là bệnh viện còn bỏ ngỏ việc khai thác nguồn vốn này.

3.1.4. Công tác quyết toán thu chi

Tại Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh, các số liệu kế toán về bảo hiểm, viện phí, thu – chi và tiền lương được các kế toán viên tổng hợp và cung cấp cho kế toán trưởng để làm căn cứ lập dự toán thu – chi hàng năm. Vào cuối niên độ kế toán, bệnh viện tiến hành lập và gửi báo cáo quyết toán (gồm báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán thu – chi ngân sách Nhà nước) đến Sở Y tế Bắc Ninh để thẩm định và phê duyệt theo quy định hiện hành.

Hàng năm, sau khi trang trải các khoản chi phí, nộp thuế và các nghĩa vụ tài chính khác, phần chênh lệch thu lớn hơn chi (nếu có) được phân phối theo tỷ lệ cụ thể như sau: Trích Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp: 25%; Trích Quỹ bổ sung thu nhập: 60,5%; Trích Quỹ khen thưởng: 8%; Trích Quỹ phúc lợi: 6%; Trích Quỹ đặc thù: 0,5%.

Hàng tháng, Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh đều lập báo cáo tổng hợp quyết toán ngân sách và nộp đúng thời hạn cho cơ quan chủ quản. Điều này góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản lý tài chính và đảm bảo cân đối nguồn lực phục vụ công tác khám chữa bệnh.

3.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thu tài chính

Để đa dạng hóa và sử dụng hiệu quả các nguồn thu, Bệnh viện cần khai thác đồng thời nhiều kênh tài chính khác nhau. 

Trước hết, nguồn ngân sách Nhà nước cấp chủ yếu hỗ trợ cho đầu tư xây dựng cơ bản và các chương trình mục tiêu. Do đó, bệnh viện cần tranh thủ chủ trương đầu tư trọng điểm của tỉnh, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng để khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn vốn này, ưu tiên hiện đại hóa cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng kỹ thuật.

Thứ hai, nguồn thu sự nghiệp y tế cần được đẩy mạnh thông qua việc đa dạng hóa dịch vụ khám chữa bệnh như kỹ thuật cao, khám theo yêu cầu, tầm soát ung thư sớm. Song song với đó, bệnh viện phải chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ, cải thiện quy trình tiếp đón, thanh toán, cấp phát thuốc BHYT, áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt. Việc công khai chất lượng khám chữa bệnh cũng là giải pháp quan trọng để tạo niềm tin và thu hút bệnh nhân.

Thứ ba, đối với giá dịch vụ y tế, bệnh viện cần thực hiện theo đúng lộ trình điều chỉnh của Bộ Y tế và Bộ Tài chính, đảm bảo tính đúng, tính đủ chi phí trực tiếp và gián tiếp. Bệnh viện cũng cần chủ động xây dựng định mức kinh tế – kỹ thuật đặc thù làm căn cứ tính giá, tuyệt đối không thu thêm ngoài quy định. Ngoài ra, cần tăng cường tập huấn, phổ biến để các khoa, phòng thực hiện thống nhất, đúng quy định.

Thứ tư, nguồn thu khác có thể được phát triển thông qua các hoạt động đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, liên kết chuyên môn với tuyến dưới, cũng như khai thác dịch vụ bổ sung hợp pháp như phòng dịch vụ, tiện ích ăn uống, gửi xe hay cho thuê không gian thương mại. Tuy nhiên, bệnh viện cần có cơ chế hỗ trợ người nghèo, đối tượng chính sách để vừa tăng thu vừa đảm bảo công bằng xã hội.

Cuối cùng, việc phát huy nội lực và nhân lực giữ vai trò then chốt. Bệnh viện cần tập trung đầu tư chiều sâu vào trang thiết bị hiện đại, đồng thời áp dụng hình thức thuê hoặc mua dịch vụ thiết bị để tối ưu chi phí. Song song, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo chuyên sâu, kết hợp với chính sách đãi ngộ hợp lý để giữ chân bác sĩ giỏi, hạn chế thất thoát “chất xám” trong bối cảnh cạnh tranh nhân lực y tế ngày càng gay gắt.

4. Kết luận

Kết quả nghiên cứu thu tài chính tại Bệnh viện Ung bướu Bắc Ninh cho thấy nhà nước tập trung ưu tiên vốn cho các dự án, nhiệm vụ đặc thù có tính chiến lược, thay vì hỗ trợ dàn trải. Nguồn thu sự nghiệp tăng trưởng bền vững, với xu hướng phụ thuộc ngày càng lớn vào thanh toán BHYT.

Điều này vừa giảm gánh nặng trực tiếp cho người bệnh, vừa đảm bảo phù hợp với mục tiêu mở rộng bao phủ BHYT toàn dân. Bệnh viện chưa tiếp nhận được nguồn kinh phí viện trợ, hay nói đúng hơn là bệnh viện còn bỏ ngỏ việc khai thác nguồn vốn này. Bệnh viện đã từng bước đa dạng hóa nguồn lực tài chính thông qua nguồn thu khác, góp phần đảm bảo tính bền vững trong dài hạn. Thực hiện quyết toán tài chính theo quy định.

Để nâng cao hiệu quả công tác thu tài chính, bài viết đưa ra các giải pháp chính cần thực hiện là:

(1) Bệnh viện cần tranh thủ chủ trương đầu tư trọng điểm của tỉnh, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng để khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn vốn này.

(2) Nguồn thu sự nghiệp y tế cần được đẩy mạnh thông qua việc đa dạng hóa dịch vụ khám chữa bệnh. Đồng thời, bệnh viện phải chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ, cải thiện quy trình tiếp đón, thanh toán, cấp phát thuốc BHYT, áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt.

(3) Đối với giá dịch vụ y tế, bệnh viện cần thực hiện theo đúng lộ trình điều chỉnh của Bộ Y tế và Bộ Tài chính, đảm bảo tính đúng, tính đủ chi phí trực tiếp và gián tiếp.

(4) Nguồn thu khác có thể được phát triển thông qua các hoạt động đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, liên kết chuyên môn với tuyến dưới, cũng như khai thác dịch vụ bổ sung hợp pháp.

(5) Bệnh viện cần tập trung đầu tư chiều sâu vào trang thiết bị hiện đại, đồng thời áp dụng hình thức thuê hoặc mua dịch vụ thiết bị để tối ưu chi phí. Song song, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo chuyên sâu, kết hợp với chính sách đãi ngộ hợp lý.

Tài liệu tham khảo

• Bệnh viên Ung bưới Bắc Ninh (2022). Báo cáo quyết toán năm 2022. Bắc Ninh.
• Bệnh viên Ung bưới Bắc Ninh (2023). Báo cáo quyết toán năm 2023. Bắc Ninh.
• Bệnh viên Ung bưới Bắc Ninh (2024). Báo cáo quyết toán năm 2024. Bắc Ninh.
• Nguyễn Phương Nga (2025). Quản lý nhà nước về tài chính y tế tại các bệnh viện công khu vực phía Bắc. Đại học Thương mại.
• Chính phủ (2021). Nghị định số 60/2021/NĐ-CP của Chính phủ ngày 21/6/2021 về quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập.
• UBND tỉnh Bắc Giang (2021). Quyết định số 1327/QĐ-UBND ngày 29/11/2021 của UBND tỉnh Bắc Giang về việc giao quyền tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập trên địa bàn tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2022 - 2025.