Việc mua bán tín chỉ carbon tại Việt Nam sẽ bước sang một giai đoạn mới khi doanh nghiệp thực hiện giao dịch thông qua tài khoản mở tại công ty chứng khoán, với cơ chế thanh toán và chuyển giao được thực hiện ngay sau mỗi lệnh khớp. Đây là nội dung đáng chú ý trong Nghị định 29 của Chính phủ về tổ chức và vận hành sàn giao dịch carbon trong nước, ban hành ngày 19/1, trong khuôn khổ thí điểm kéo dài đến năm 2028.
Theo nghị định này, sàn giao dịch carbon trong nước sẽ đưa vào lưu thông hai loại hàng hóa gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Đây là lần đầu tiên Việt Nam thiết lập một thị trường giao dịch tập trung cho các “quyền phát thải”, nhằm từng bước hiện thực hóa cam kết giảm phát thải và tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Đối tượng tham gia giao dịch hạn ngạch là các cơ sở phát thải lớn, bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính hằng năm. Nhóm này chủ yếu bao gồm các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất sắt thép, xi măng và một số ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng khác. Trên cơ sở hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp có thể chủ động mua thêm hoặc bán bớt quyền phát thải tùy theo thực tế sản xuất.
Cách thức vận hành của thị trường carbon được xây dựng dựa trên mô hình thị trường chứng khoán, song có những điều chỉnh phù hợp với đặc thù của hàng hóa môi trường. Doanh nghiệp muốn tham gia mua bán phải mở tài khoản giao dịch tại công ty chứng khoán, tách biệt hoàn toàn với các tài khoản phục vụ hoạt động tài chính thông thường. Mọi kết quả giao dịch trong ngày sẽ được Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội công bố vào cuối phiên, đảm bảo tính công khai và minh bạch.
Một điểm khác biệt đáng chú ý so với thị trường chứng khoán cơ sở hay phái sinh là cơ chế thanh toán và chuyển giao. Thay vì áp dụng phương thức bù trừ thông qua đối tác bù trừ trung tâm (CCP), các giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon sẽ được thanh toán tức thời theo từng lệnh khớp. Điều này đồng nghĩa với việc tiền và “hàng”, tức hạn ngạch hoặc tín chỉ được chuyển giao ngay khi giao dịch hoàn tất, giúp giảm rủi ro và tăng tính thanh khoản cho thị trường.
Về bản chất, hạn ngạch phát thải là lượng khí nhà kính được quy đổi sang CO2 mà cơ quan quản lý cho phép một cơ sở được phát thải trong vòng một năm. Trong trường hợp lượng phát thải thực tế vượt quá mức được phân bổ, doanh nghiệp buộc phải mua bổ sung hạn ngạch từ các đơn vị khác trên sàn. Ngược lại, nếu phát thải thấp hơn hạn ngạch được giao, phần dư thừa có thể được đưa ra giao dịch để thu hồi chi phí.
Song song với hạn ngạch, tín chỉ carbon cũng là một loại hàng hóa quan trọng trên sàn. Đây là chứng chỉ có thể mua bán, mang lại cho người sở hữu quyền phát thải một tấn CO2 hoặc một lượng tương đương của các loại khí nhà kính khác nằm trong danh mục được công nhận. Tín chỉ carbon thường được tạo ra từ các dự án giảm phát thải, hấp thụ carbon hoặc chuyển đổi năng lượng, qua đó khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh.
Trong hệ thống này, các công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian then chốt. Trước khi tiếp nhận lệnh giao dịch, đơn vị môi giới phải kiểm tra đầy đủ số dư tiền và số lượng hạn ngạch, tín chỉ mà khách hàng đang sở hữu. Định kỳ hằng tháng, công ty chứng khoán có trách nhiệm gửi sao kê tài khoản tiền và tài khoản lưu ký cho doanh nghiệp, đảm bảo việc theo dõi và đối soát minh bạch.
Hoạt động thanh toán được thực hiện thông qua các ngân hàng đáp ứng điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính. Cụ thể, ngân hàng tham gia phải có vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng và kinh doanh có lãi trong ít nhất hai năm gần nhất. Các ngân hàng này sẽ quản lý chi tiết số dư tiền gửi phục vụ thanh toán giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon, căn cứ trên thông tin do công ty chứng khoán cung cấp, nhằm đảm bảo mỗi giao dịch được thanh toán chính xác và đúng thời điểm.
Theo lộ trình, Việt Nam sẽ vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon trong nước đến hết năm 2028. Trong giai đoạn này, các dịch vụ giao dịch được miễn phí nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia, làm quen với cơ chế thị trường carbon. Từ năm 2029, khi sàn đi vào vận hành chính thức, các loại phí liên quan sẽ được áp dụng theo quy định, đánh dấu bước chuyển sang giai đoạn thị trường carbon hoạt động đầy đủ và ổn định hơn.
