[eMagazine] Nông nghiệp Việt bứt khỏi “vùng trũng” xuất thô, tiến sâu vào sân chơi toàn cầu

Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, khi tư duy xuất khẩu dựa trên sản lượng dần được thay thế bằng chiến lược gia tăng giá trị thông qua công nghệ và tiêu chuẩn quốc tế. Thay vì tập trung vào xuất khẩu thô, nhiều ngành hàng đã chuyển mạnh sang chế biến sâu, tạo ra bước nhảy vọt cả về kim ngạch lẫn vị thế trên thị trường thế giới.

Xu hướng chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu thể hiện rõ ở nhiều ngành hàng chủ lực. Ngành cà phê lần đầu tiên vượt mốc 8 tỷ USD nhờ mở rộng các dòng sản phẩm rang xay và hòa tan, thay vì chỉ xuất khẩu cà phê nhân. Rau quả cũng lập kỷ lục 8,56 tỷ USD khi các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao như sầu riêng cấp đông hay dừa chế biến chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. Việc nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động thị trường và giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi.

Sự thay đổi này đồng thời giải quyết bài toán kéo dài nhiều năm của ngành nông nghiệp là “được mùa mất giá”. Khi nông sản được chế biến sâu, khả năng bảo quản dài hơn, chi phí logistics được tối ưu và phạm vi thị trường được mở rộng, đặc biệt là các thị trường xa và khó tính. Đây cũng là lý do khiến dòng vốn đầu tư vào công nghệ chế biến ngày càng gia tăng.

Nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn nhập khẩu và làm chủ các dây chuyền hiện đại theo chuẩn châu Âu. Công nghệ cấp đông nhanh (IQF) giúp giữ nguyên cấu trúc và hương vị sản phẩm, tạo điều kiện tiếp cận các thị trường như Bắc Mỹ và EU. Công nghệ sấy thăng hoa (freeze dried) cho phép tạo ra các sản phẩm tiện lợi, giá trị cao, phù hợp với xu hướng tiêu dùng hiện đại. Bên cạnh đó, các dây chuyền cô đặc và chiết xuất (puree/NFC) giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển đối với các đơn hàng công nghiệp.

Nhờ nền tảng công nghệ, nông sản Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Quan trọng hơn, Việt Nam đang dần được nhìn nhận như một trung tâm chế biến thực phẩm của khu vực, nhất là trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục biến động và xu hướng dịch chuyển sản xuất theo chiến lược “Trung Quốc + 1” ngày càng rõ nét.

Song song với công nghệ, thách thức lớn nhất đối với nông sản Việt Nam hiện nay đến từ các rào cản kỹ thuật và yêu cầu phát triển bền vững của thị trường nhập khẩu. Người tiêu dùng tại châu Âu, Mỹ hay Trung Đông ngày càng khắt khe hơn với các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Những quy định như chống phá rừng (EUDR) hay lộ trình giảm phát thải hướng tới Net Zero không còn mang tính khuyến nghị, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trước “luật chơi” mới, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động thích ứng thay vì bị động đối phó. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn xanh không chỉ giúp duy trì thị trường truyền thống mà còn tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt. Thực tế cho thấy, xuất khẩu sang thị trường châu Âu đã ghi nhận mức tăng trưởng tới 38% trong năm vừa qua, phản ánh hiệu quả của chiến lược phát triển bền vững.

Việc số hóa vùng trồng, minh bạch hóa nguồn gốc và nâng cao khả năng truy xuất dữ liệu đang trở thành yếu tố then chốt để nông sản Việt vượt qua các hàng rào kỹ thuật quốc tế. Đây được xem là “giấy thông hành” giúp sản phẩm Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong xu thế đó, khối doanh nghiệp tư nhân đóng vai trò ngày càng rõ nét. Nhiều đơn vị đầu tư bài bản vào công nghệ, vùng nguyên liệu và mạng lưới thị trường quốc tế. Thabico Group là một trong những doanh nghiệp theo đuổi mô hình phát triển dựa trên ba trụ cột gồm công nghệ, vùng nguyên liệu và thị trường xuất khẩu. Từ xuất phát điểm là doanh nghiệp thương mại, đơn vị này đã mở rộng sang chế biến với hệ thống sáu nhà máy đặt tại các vùng nguyên liệu phía Nam như Tây Ninh, Đồng Tháp và TP. Hồ Chí Minh.

Việc ứng dụng công nghệ chế biến theo tiêu chuẩn châu Âu cho phép Thabico xử lý hiệu quả các loại nông sản nhiệt đới như chanh dây, xoài, dứa hay dừa, phục vụ xuất khẩu quy mô lớn. Đồng thời, mạng lưới văn phòng đại diện tại Malaysia và Canada giúp doanh nghiệp kết nối trực tiếp với khách hàng toàn cầu, rút ngắn chuỗi trung gian. Song song với mở rộng sản xuất, doanh nghiệp cũng chú trọng các yêu cầu về môi trường khi triển khai vùng nguyên liệu dừa hữu cơ khoảng 1.800 ha tại Tiền Giang, liên kết với hơn 1.540 hộ nông dân, trong đó hơn một nửa diện tích đã đạt các chứng nhận quốc tế như GlobalGAP và Rainforest Alliance.

Từ chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu đến thích ứng với các chuẩn mực xanh, nông sản Việt Nam đang đi trên con đường nâng cao chất lượng tăng trưởng. Khi công nghệ, liên kết chuỗi và phát triển bền vững cùng song hành, ngành nông nghiệp không chỉ gia tăng kim ngạch mà còn từng bước khẳng định vị thế vững chắc hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trần Huyền