Nhưng bên cạnh giá trị tâm linh, Yên Tử còn sở hữu một báu vật thiên nhiên độc đáo: mai vàng Yên Tử - loài hoa mang vẻ đẹp thanh khiết, gắn liền với lịch sử tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông và trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng đất thiêng Quảng Ninh. Mai vàng Yên Tử không chỉ là một loài cây, mà còn là tinh hoa của núi rừng, kết tinh của khí thiêng trời đất và dấu ấn của một thời kỳ vàng son trong lịch sử dân tộc.
Điểm nổi bật nhất của mai vàng Yên Tử chính là nguồn gốc bản địa và lịch sử gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông. Theo nhiều tư liệu, khi lên núi Yên Tử tu hành, Ngài thường thiền định dưới những cây mai cổ thụ nở vàng rực bên am Ngọa Vân. Hình ảnh hoa mai nở giữa mùa đông, tỏa sắc rực rỡ giữa không gian tĩnh mịch đã trở thành biểu tượng cho tinh thần thanh cao, nghị lực vượt khó và sự giác ngộ của Phật hoàng. Trải qua nhiều thế kỷ, những cây mai ấy vẫn sinh trưởng tự nhiên trên vùng núi thiêng, trở thành “chứng nhân sống” của lịch sử Phật giáo Việt Nam và được người dân gìn giữ như một phần của di sản.
Mai vàng Yên Tử mang những đặc điểm sinh học vô cùng khác biệt, khiến nó trở thành một trong những giống mai quý nhất của Việt Nam. Khác với mai vàng miền Nam thường có 5 cánh, mai Yên Tử có thể có từ 8 đến 12 cánh, thậm chí nhiều cây cổ thụ cho hoa đến 14 cánh. Cánh hoa xếp tầng mềm mại như những vòng hào quang, sắc hoa vàng tươi nhưng không chói, mang vẻ đẹp nhẹ nhàng, thanh khiết. Thân cây rắn rỏi, lá thuôn nhỏ, gân nổi rõ, phù hợp với khí hậu mát lạnh và thổ nhưỡng đặc trưng của vùng núi cao Yên Tử. Đặc biệt, hoa nở đúng dịp cuối năm và đầu xuân - thời điểm diễn ra lễ hội Yên Tử - càng làm tăng thêm ý nghĩa văn hóa tâm linh của loài hoa này.
Không chỉ đẹp, mai vàng Yên Tử còn mang bản sắc văn hóa - tinh thần sâu sắc. Trong tâm thức người Việt, hoa mai tượng trưng cho khí chất người quân tử, cho sự thanh bạch và kiên cường. Mai vàng Yên Tử lại càng mang ý nghĩa đặc biệt khi gắn với thiền phái Trúc Lâm - dòng thiền thuần Việt do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Chính vì vậy, loài hoa này được xem là biểu tượng của trí tuệ, sự giác ngộ và tinh thần hướng thiện. Nhiều người dân và du khách mỗi khi đến Yên Tử đều tìm hái một nhành lá, một bông hoa rụng như một cách lưu giữ may mắn và cầu bình an đầu năm.
Những năm gần đây, mai vàng Yên Tử được quan tâm bảo tồn và phát triển mạnh mẽ nhờ giá trị quý hiếm và ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Dự án bảo tồn và nhân giống mai vàng Yên Tử đã được triển khai với quy mô lớn, giúp phục hồi quần thể mai cổ thụ trên núi và phát triển cây cảnh tại khu vực chân núi, góp phần xây dựng thương hiệu đặc sản bản địa. Nhiều chuyên gia đã nghiên cứu, phân lập các đặc điểm gene nhằm khẳng định tính độc bản của mai vàng Yên Tử, hướng tới đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý và thúc đẩy chuỗi giá trị kinh tế.
Không thể không nhắc tới giá trị kinh tế đáng kể của mai vàng Yên Tử. Nhờ vẻ đẹp độc đáo, độ quý hiếm và sự gắn kết với văn hóa thiền, mai vàng nhanh chóng trở thành một trong những dòng cây cảnh được nhiều người săn đón. Những cây mai trưởng thành, dáng đẹp, được nuôi dưỡng đúng kỹ thuật có thể đạt giá trị rất cao. Nhiều nghệ nhân tại Uông Bí, Đông Triều, Quảng Yên đã thành lập hợp tác xã, tổ hợp tác chuyên nhân giống và chăm sóc mai vàng Yên Tử, tạo ra sinh kế ổn định cho hàng trăm hộ dân, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phát triển nông nghiệp đô thị.
Ngoài thị trường cây cảnh, mai vàng Yên Tử còn được chế biến thành nước uống, trà hoa mai, rượu mai vàng, phục vụ du lịch và tiêu dùng nội địa. Hoa mai còn được ứng dụng trong nghệ thuật bonsai, tạo ra những tác phẩm mang phong cách thiền định, được trưng bày trong các lễ hội và triển lãm sinh vật cảnh. Nhờ đó, giá trị của loài hoa này không chỉ nằm trong vẻ đẹp mà còn trong tiềm năng phát triển các sản phẩm phụ trợ, làm quà tặng du lịch mang dấu ấn Yên Tử.
Du lịch tâm linh Yên Tử cũng hưởng lợi từ sức hút của mai vàng. Vào mùa hoa nở, hàng vạn du khách hành hương vừa ngắm hoa, vừa vãn cảnh chùa, tạo nên không gian giao thoa giữa thiên nhiên và văn hóa. Nhiều điểm đến như chùa Hoa Yên, am Ngọa Vân, chùa Đồng hay khu Tháp Tổ… trở nên đặc biệt rực rỡ nhờ sắc vàng của mai nở. Đây là cơ hội để Quảng Ninh xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái - tâm linh -trải nghiệm, từ đó tạo động lực phát triển kinh tế vùng đệm Yên Tử.
Dẫu vậy, mai vàng Yên Tử vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, suy giảm rừng tự nhiên, sự săn lùng quá mức của người chơi cây cảnh và quá trình thương mại hóa thiếu kiểm soát đã gây áp lực lên nguồn gen nguyên bản của loài mai quý. Vì vậy, việc bảo tồn cần đi đôi với phát triển bền vững: giữ gìn rừng nguyên sinh, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nhân giống theo chuẩn kỹ thuật, hạn chế khai thác tự nhiên và xây dựng thương hiệu dựa trên giá trị văn hóa - sinh thái chứ không chỉ lợi ích kinh tế.
Tương lai của mai vàng Yên Tử gắn liền với định hướng xây dựng “thành phố thiền” Uông Bí, phát triển du lịch bền vững và bảo tồn di sản văn hóa Trúc Lâm. Với sự chung tay của chính quyền, cộng đồng và doanh nghiệp, mai vàng Yên Tử sẽ không chỉ là đặc sản của một vùng núi thiêng, mà còn trở thành biểu tượng quốc gia, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, gìn giữ giá trị tinh thần và phát triển kinh tế, du lịch theo hướng xanh, bền vững./.
